Қазір ұйымдардың көпшілігі ЖИ жүйелерін өндірістік ортада қолданып отыр. Бірақ оны шын мәнінде маңызды салаларда — клиенттерге арналған қызметтерде, бизнес үшін аса маңызды шешімдерде немесе адам бақылауы барынша аз процестерде — қолданатындары жоқтың қасы. Бәсекелік артықшылық дәл осы алшақтықта ұтып алынады немесе жоғалтылады.
Әдетте негізгі кедергі технологиялық мүмкіндіктерде емес, сенімде. Жауапкершілігі жоғары салаларда ЖИ енгізуге деген сенім төрт нақты шарттың орындалуына байланысты.
Бұл шарттар ЖИ әрекетін қалай тексеретініңізді, шешімдерді кәсіпорын ауқымында қалай әзірлеп, басқаратыныңызды және басшылықтың мұның маңызын шынымен қабылдаған-қабылдамағанын қамтиды.
Осы сенім шарттарын орындау ұйымға қажетті тәжірибе мен жауапкершілік мәдениетін қалыптастырып, ЖИ-ды елеулі өзгеріс әкелетін салаларда енгізуден тартынбауға мүмкіндік береді. Ал мұндай сенім болмаса, ЖИ ұйымның жұмысына айтарлықтай әсер етпей, қосалқы қолданыстарда азын-аулақ қаражат үнемдеумен ғана шектеледі.
ЖИ өлшемімен тұтас дәуір саналатын бір жыл бұрын компаниялардың көбі «ЖИ тұжырымдамаларын растау тұйығында» еді: ЖИ мүмкіндігін көрсететін қызықты жобалар көп болғанымен, олардың ешқайсысын өндірістік ортаға шығару оңай болмады. Бір жылдан кейін көптеген ұйымда кемінде бірнеше ЖИ шешімі өндірістік ортада жұмыс істеп тұр. Бұл — алға басқан үлкен қадам.
Алайда ЖИ көбіне қосалқы процестерде қолданылады: мұндай шешімдерді іске асыру оңайырақ, оларды инновациялар тобы мүдделі бизнес пайдаланушымен бірге әзірлей алады, ал бірдеңе дұрыс болмаса, оның салдары аса ауыр болмайды. Процестің өзі аса маңызды емес, қажет болған жағдайда қолмен орындауға болатын балама тәсіл бар немесе жағымсыз салдарды шектеу үшін бірнеше адам бақылау процесіне қатысады.
Түсінікті болғанымен, мұндай сақ тәсілдің әсері де шектеулі: ол өсу мүмкіндігіне, клиент тәжірибесіне немесе шығындар құрылымына айтарлықтай ықпал етпеуі ықтимал.
Болашақ жеңімпаздарды өзгелерден ажырататын да осы: озық компаниялар ЖИ-ді бизнес нәтижесіне ықпал ететін салаларда пайдалануға инвестиция салып жатыр.
Артта қалғандар да «ЖИ қолданып жүр», бірақ бизнесте елеулі нәтиже беретін салаларда емес.
Әрине, ЖИ-ді инвестициялық шешімдерге, клиент тәжірибесіне, өнім әзірлеуге, зерттеу мен жобалауға және адам қатыспайтын автоматтандыруға енгізу тәуекелдірек көрінеді. Бірақ нақты пайда да сол жерде.
Бұл салада алға шыққан компаниялар нарыққа әзірге байқалмауы мүмкін. Бірақ олардың артықшылығы айқын көріне бастаған кезде арадағы алшақтық әлдеқашан едәуір болады. Оның үстіне ЖИ енгізу қарқынындағы айырмашылық бұл алшақтықты одан әрі ұлғайта береді, ал артта қалған компаниялар осы уақыт бойы нені дұрыс істемегенін енді ғана түсіне бастайды.
Ендеше сұрақ мынау: ЖИ-ді шын мәнінде маңызды процестерде сеніммен қолдану үшін ұйымға не қажет?
Алдымен сіз «Бізде ChatGPT сияқты ЖИ құралы бар» кезеңінен «Бізде тұжырымдаманы растау жобалары бар», одан «Бізде 10 қарапайым ЖИ шешімі жұмыс істеп тұр» кезеңіне өтіп қойдыңыз деп есептейік. Егер олай болмаса, мұны бірінші кезекте шешу қажет. Бұл бастапқы қадамдар қарапайым көрінгенімен, кәсіпорында ЖИ сауаттылығын қалыптастыру, тиімді қолдану сценарийлерін табу және кез келген ЖИ шешімін өндіріске шығаруға қажетті ішкі қадамдарды анықтау үшін өте маңызды.
Осы кезеңде ұйым ауқымдырақ мақсаттарға көшіп, алдымен «адам бақылауындағы елеулі қолданбалы ЖИ шешімдерін» іске асыруға, содан кейін бәсекелік артықшылық беретін «ЖИ-ды негізгі процестеріміз бен клиент тәжірибесіне енгіземіз» деңгейіне жетуге ұмтылуы керек.
Бұл соңғы қадамдарға технологиядан гөрі ұйымның сенімсіздігі жиі кедергі болады. Өйткені күрделі істі кейінге қалдыруға немесе одан бас тартуға әрдайым себеп табылады:
«Ол қате қорытынды жасаса ше?», «Ол дұрыс әрекет етпей, соның салдарынан жаңалықтарға ілігіп кетсек ше?», «Ол есептеуде қателесіп, біз соның негізінде қате шешім қабылдасақ ше?», «Ол клиенттерге орынсыз немесе қорлайтын жауап берсе ше?», «Модель қолжетімсіз болып қалса ше?», «Оның жаңартуларын қалай қолдаймыз?», «Реттеу талаптары өзгерсе ше?», «Жаңа модельді күте тұрғанымыз дұрыс па?» және т.б.
Біздің ойымызша, ықпалы жоғары, ЖИ қолдайтын өзгерісті іске қосу түймесін сеніммен басуға мүмкіндік беретін төрт негізгі шарт бар.
Неліктен: ұйым, әсіресе жоғары басшылық, «ЖИ бизнесіміздің табысы үшін неге маңызды?» деген ұстанымды шын мәнінде қабылдады ма? Егер қабылдамаса, ұйым күрделі шешімдерден бас тартуға себеп табуға бейім болады.
Қолдау: ұйымда ЖИ енгізу, трансформациялау немесе өзгерістерді іске асыруға жауапты, ұйымның ЖИ-мен бірге дамуына көмектесетін арнайы топ бар ма? Мұндай топ енгізу процесін, оқытуды, реттеу талаптарын, жаңа жұмыс тәсілдерін, қалыптасқан болжамдарды қайта қарауды, қажетті қаржыландыруды қамтамасыз етуді және басқа да міндеттерді үйлестіреді. ЖИ — бұлттық немесе цифрлық бастамалар сияқты «технология бөлімі өзі реттей салатын» өзгеріс емес. Оған бизнес жетекшілік етуі және ұйым тарапынан жан-жақты қолдау көрсетілуі керек.
Қалай: қолданбалы ЖИ үшін кәсіпорындық және шешімдік архитектура қалыптасқан ба? Бұл сала үздіксіз дамып жатса да, нақты ұстанымның болуы тиісті қорғаныс шектеулері, шығындар, бақылау мүмкіндігі, басқару тетіктері, модельдерге қолжетімділік және басқа мәселелер туралы жүйелі ойлауға әрі білімді арттыруға мәжбүрлейді. Бұл ұйымның ЖИ мәселесінде «не істеп жатқанын білетініне» деген ішкі сенімді қалыптастырып, әзірлеудің бір-бірінен алшақ көптеген тәсілінің пайда болуына жол бермейді.
Іске қосуға сенімділік сынағы: шешім иелері «шешім іске қосуға жеткілікті сапалы ма?» деген сұрақ бойынша шешім қабылдауды шексіз соза алады. Сапаны қамтамасыз ету тобы жүргізетін дәстүрлі тестілеу детерминистік емес ЖИ жүйесі үшін қажетті сенім мен жауапкершілік сезімін қалыптастырмайды. Ал бағалаулар мұны қамтамасыз етеді.
Енді осы төрт тармақты кері ретпен қарастырайық, өйткені бұл рет іске қосуға қатысты сенімділік туралы нақты шешім қабылдау процесіне барынша жақын.
Ұйымдар ондаған жыл бойы шығарылымның жеткілікті деңгейде екенін шешуді сапаны қамтамасыз ету тобына сеніп тапсырды. Қағаз жүзінде тестілеуді бизнес мүдделі тараптары жүргізетін, ал іс жүзінде оны сапаны қамтамасыз ету тобы атқаратын. Сансыз «егер мынау болса, онда анау» ережесінің негізінде нәтиже не сәтті, не сәтсіз деп танылатын. Жұмысы көп болғанымен, бәрі түсінікті еді.
Ал әрекетті бағалау қажет болатын ЖИ үшін бұл тәсіл жарамайды.
Бағалаулар немесе evals— ЖИ әрекетінің сапалық сипаттарын өлшенетін көрсеткіштерге айналдыру тәсілі. «Сәтті» немесе «сәтсіз» деген екі нәтижемен шектелудің орнына дұрыстық, үн, фактілерге негізделу, бас тарту тәртібі сияқты өлшемшарттарды анықтап, әрқайсысына ұпай бересіз. Көмексөздерді, модельдерді, қорғаныс шектеулерін және басқа құрамдастарды жетілдірген сайын осы ұпайларды бүкіл жоба барысында бақылауға болады. Нәтижесінде жоба тобы, өзгерістер жөніндегі комитеттер және бизнес басшылығы сеніммен сүйене алатын нақты көрсеткіш пайда болады: мысалы, жоба барысында x мәнінен y мәніне дейін өскен дұрыстық көрсеткіші.
Бұл көрсеткіш екі міндет атқарады. Біріншіден, ол уақыт өте ілгерілеуді көрсетіп, жүйенің белгіленген талаптар аясында тұрақты әрі сенімді әрекет ететініне мүдделі тараптарға нақты дәлел береді, сол арқылы сенімді арттырады.
Екіншіден, бұл жауапкершілікті қалыптастырады. Мүдделі тараптар нақты көрсеткіштерге және бағалаулардың қалай қалыптасып, өзгергенін көрсететін тарихқа сүйене алады. Нақты белгіленген сценарийлер ауқымында тексерілген және құжатталған бағалау жиынтығы — ЖИ жүйесіне арналған сынақ есебінің баламасы. Ол мақұлдау комитетіне барлық қажетті тексеру жұмыстарының жүргізілгенін дәлелдеуге мүмкіндік береді: жүйе тек орындауы тиіс әрекеттерді ғана орындай ма және оларды тек талап етілген тәсілмен орындай ма?
Әрине, бұл көрсеткіштер бағалау өлшемшарттары жеткілікті жан-жақты болғанда ғана мәнді болады. Ал бұл көптеген ұйым бастапқыда дұрыс ұйымдастыра алмайтын операциялық модель өзгерісін талап етеді: бағалау өлшемшарттарына технология немесе сапаны қамтамасыз ету тобы да, бұл міндет тапсырылған жалғыз кіші қызметкер де емес, бизнес тарапы жауап беруі керек. Өнім иелері мен сала мамандары пәндік саланы, шеткі жағдайларды, қажетті үнді, пайдаланушылармен болуы мүмкін өзара әрекет түрлерін, қисынды ой қорыту қадамдарын, ықтимал ақау сценарийлерін, дұрыс сұрақ-жауап жұптарын және басқа да маңызды аспектілерді жақсы түсінеді. Сондықтан шешімді қолданатын және енгізетін адамдар жақсы нәтиженің қандай болуы керегін өздері анықтауы тиіс.
Демек, клиент тәжірибесінің дәл өзегінде ЖИ қолданатын шешімді мақұлдау қажет болса, екі-ақ сұрақ қою жеткілікті:
(1) бағалау өлшемшарттарын кім әзірледі және
(2) бағалау нәтижесі уақыт өте осы өлшемшарттарға сай жақсарып, қазір ең төменгі шектен өтті ме?
Егер жауап «оларды технология тобы әзірледі, бірақ нәтижелер бізді қанағаттандырады» болса, қолданба әлі дайын емес. Ал жауап «иә, өткен аптада тексердік, сынақтан өтті» болса, бұл қажетті сенімді қалыптастыратындай бағалау тәжірибесінің жетілу деңгейіне жетпеген болуы ықтимал. Себебі мұндай жағдайда бағалаулар шешімді әзірлеудің бастапқы кезеңінен бастап қолданылмаған болуы мүмкін.
Ал егер бизнес тарапындағы өнім иесі әзірлеу бойы бағалауларды анықтап, қарап және жетілдіріп отырса әрі нәтижелердің дұрыс бағытта өзгергенін көрсете алса, мұндай шешімді мақұлдауға болады.
ЖИ архитектурасының қағидалары мен стандарттарына сәйкестік те сенімді арттырады. Алғашқы бес ЖИ қолданбасын іске қосу үшін оларды қолайлы кез келген тәсілмен әзірлеуге болатын еді. Бірақ ұйым ауқымында қауіпсіз әрі дұрыс басқарылатын ЖИ шешімдерін жоғары қарқынмен көбейту үшін үлгілік қолданба архитектуралары мен кәсіпорындық ЖИ платформасына негізделген жүйелі тәсіл қажет бола бастайды.
Барлық инженерлік топ модельдерге қолжетімділікті, қорғаныс шектеулерін, бақылау мүмкіндігін, масштабтау тетіктерін, шығындарды басқару құралдарын және басқа да қажетті мүмкіндіктерді дайын түрде жылдам пайдалана алуы керек. Сонда олар негізгі назарын шешімді әзірлеуге аудара алады.
Өзгеріс қарқынына байланысты тез ескірсе де, кәсіпорындық ЖИ платформасы мен архитектуралық тәсілдер туралы нақты ұстаным ұйымның ЖИ-ді маңызды жүйелерге қауіпсіз енгізе алатынына сенімін одан әрі арттырады. Өйткені бұл біреудің барлық негізгі факторды ойластырып, енгізудің оңтайлы жолын таңдағанын білдіреді. Соның өзі шешімнің маңызды процестерді қолдайтынына сенім береді.
Бұл «сол жұмысты жалғастыру, тек ЖИ құралына қол жеткізу» емес. Қанша жерден жаттанды естілсе де, трансформация процестерді қайта жобалауды, өнім ұсыныстарын қайта ойластыруды, клиент тәжірибесін дамытуды, жұмыс тәсілдерін және, ықтимал, топ құрылымдарын өзгертуді білдіреді.
Мұны негізгі жұмыстан бос уақытта атқару мүмкін емес әрі оған технология бөлімі де жетекшілік ете алмайды (үш қызметкерден тұратын «Инновациялар» тобыңыз да емес). Ал «бәрі өздігінен реттеледі» деген тәсілді ұстансаңыз, жеңімпаз бәсекелестердің өзгеріс қарқынына жете алмайсыз.
Бұған қоса, бизнестің бағытын түбегейлі өзгерте алатын нақты қолдану сценарийлерін анықтап, оларға қажетті қолдау алу үшін бүкіл кәсіпорын ауқымында ЖИ туралы терең білім және оған оң көзқарас қажет.
Сондықтан ЖИ трансформациясын ұйымға не қажет екенін білетін, өзгерісті қалай іске асыру керегін түсінетін және ЖИ-ді меңгерген мамандар басқаруы керек. Директорлар кеңесі оларға үйлестіру, серпін беру, қаржыландыру, ықпал ету, басқару, басымдық белгілеу және шешім қабылдау өкілеттігін беруі қажет.
Әсіресе бастапқы кезеңдерде орталық ЖИ хабы, ЖИ трансформациясы бөлімі немесе ЖИ кеңсесі сияқты құрылым тиімді жұмыс істейді. Бұл орталық топ ұйымның іске асыратын нақты стратегиясы бар екеніне сенім қалыптастырады, маңызды шешімдерді тез қабылдап, тиісті бөлімдерге жедел жеткізуге мүмкіндік береді және ЖИ трансформациясының сапа талаптарын белгілейді. Мұндай құрылым болмаса, жұмыс тым бытыраңқы жүргізіліп, шешім қабылдауда, өнімдер мен шешімдерді таңдауда және сапада сәйкессіздіктер туындауы мүмкін. Соның салдарынан ЖИ-ды жауапкершілігі жоғары салаларға енгізуге деген сенім әлсірейді.
Жоғарыда айтылғандай, ЖИ-дан нақты бәсекелік артықшылық алатын компаниялар клиент тәжірибесін, өнім тиімділігін, өндіріс қарқынын және басқа да маңызды көрсеткіштерді жақсартатын негізгі процестер мен қызметтерге ЖИ-ды жиі әрі жылдам енгізу үшін қажетті кәсіпорындық тәжірибені, сарапшылық құзыреттілікті және сенімді қалыптастырған компаниялар болады.
Бағалаудың тиімді әдістері, тез бейімделіп, масштабталатын архитектура және ұйымға үйренуге, бейімделуге әрі жаңа жұмыс тәсілдерін орнықтыруға көмектесетін «қолымыздан келеді» ұстанымындағы трансформацияны басқару — мұның бәрі қажет.
Алайда бұлардың ешқайсысы «төменнен жоғары» тәсілімен сәтті іске аспайды. Өзгерістер мен олардың салдары тым жылдам әрі тым ауқымды. «Директорлар кеңесінің мақұлдауы» немесе «басшылықтың қолдауы» да жеткіліксіз.
Қызметкерлер өзгерістердің не үшін қажет екенін, олардың өздеріне жеке қалай әсер ететінін — оң немесе теріс жағынан — және одан қандай пайда көретінін анық түсінбесе, трансформация жоспарлы әрі ашық түрде емес, жанама жолмен жүзеге асады және соның салдарынан елеулі қосымша зиян туындауы мүмкін.
Демек, ЖИ енгізу арқылы нақты артықшылыққа қол жеткізудің төртінші шарты — компания басшылығының ЖИ-ға инвестиция салу компанияның ұзақ мерзімді табысы үшін маңызды екенін шын мәнінде түсініп, оған сенуі. ЖИ стратегиясы компанияның миссиясы мен оның мақсаттарының ажырамас бөлігіне айналуы керек. Басшылық бұл ұстанымды үнемі түсіндіріп, оны нақты әрекеттермен бекітілген шешімдері арқылы көрсетуі қажет.
Бұл ұйымдағы командаларға біліктілігін арттыруға қажетті ынта мен қолдау береді, сондай-ақ маңызды шешімдерді кейінге қалдырмай қабылдау қажеттілігін қалыптастырады. Соның арқасында олар белгілі бір жайсыздық тудырса да, нәтижесі жоғарырақ күрделі жолды таңдауға дайын болады. Бұл ЖИ қолдайтын клиент тәжірибесін немесе инвестициялық шешім қабылдау процесін нақты іске қосуға жеткілікті сенім береді.
Алдағы екі жылда ЖИ-дан ең көп пайда көретін компаниялар ең көп шешім енгізгендер болмайды. Олар ЖИ-ды маңызды, клиентке тікелей әсер ететін, шешім қабылдауға ықпал ететін және бизнес үшін аса маңызды жүйелер мен процестерде тиімді қолдана алған әрі мұны тұрақты және қауіпсіз түрде қайталап отыруға қажетті ұйымдық әлеуетті қалыптастырған компаниялар болады.
Енді не істеу керек? Егер ұйымыңыз «ЖИ қолданып жүрсе», бірақ оның компания табысына нақты әсері байқалмаса, мына сұрақтарға жауап беріп көріңіз.
ЖИ-дің компания миссиясын орындаудағы рөлі анық па? Басшылық ЖИ енгізу компанияның болашақ табысы үшін қажет деп шынымен сенетініне көзіңіз жете ме?
ЖИ күн тәртібін ілгерілететін, кәсіпорын қызметкерлерін оқытатын және жұмыстарды үйлестіретін орталық бөлім бар ма?
Технология тобы ЖИ шешімдерін жылдамырақ әрі қауіпсіз әзірлеуге мүмкіндік беретін сарапшылық құзыреттілікті, қажетті әлеуетті және үлгілік тәсілдерді қалыптастырып жатыр ма?
ЖИ әрекеті туралы жауапсыз қалған сұрақтар шығарылымдарды өндірістік ортаға енгізуге кедергі келтірмей ме?
Осы сұрақтардың кез келгеніне «жоқ» деп жауап берсеңіз, ұйымның ЖИ-ді маңызды салаларда жылдам әрі бірізді енгізіп, бәсекелік артықшылық ала алатынына сенімін неден бастап арттыру керегін білесіз.